Archive for the ‘Nepali Litereture’ Category

ए जीवनको दु:ख!

मरको छैन सत्यप्रति मेरो विश्वास,

मरेको छैन न्यायप्रति मेरो आस्था

सबैको शान्ति र,

सबैको सुखको लागि,

भर्खरै,

नालाकाङकर महालङगुर

अनी कन्चनजङ्गाका हिमशिखाहरुमा

फुटेको उज्यालो हुँ म

मलाई असह्य छ, बन्दुक भुकेको पिडा।

ए जीवनको दु:ख!

नेपालका कयौँ अँध्यारा कन्दराहरुमा

उदाएको उज्यालो ज्योती हूँ म

शिक्षाको उज्यालो बिहानी हुँ म

को खोस्न आउँछ मेरो मुस्कान?

को छिन्न आउँछ मेरो सिर्जना?

को लुट्न आउँछ मेरो अस्मिता

र,

मेरो प्रभात?

ए जीवनको दु:ख!

शान्ति र अहिंसाका भोका छन,

मेरा डाँफे मुनाल र परेवा

कोइली र न्याउलीका स्वरहरु

अनि,

बुद्धका खण्डित मूर्ति र

तिनका उपदेशहरु

र,

न्याका भोका छन्,

नेपालका असंख्य गाऊँ र बस्तिहरु

अनि त्यसका,

लाखौँ पिडित, उत्पिडित जनता

त्यसैले…..

मलाई असह्य छ, बन्दुक भुकेको पिडा।

ए जीवनको दु:ख,

मरेको छैन जन्मभूमि प्रति मेरो गित,

मरेको छैन स्वतन्त्रता प्रति मेरो प्रित

फेरि बुद्ध र जयपृथ्वीको खोजिमा

भर्खरै,

नालाकाङकर महालङगुर

अनी कन्चनजङ्गाका हिमशिखाहरुमा

प्रज्वलित उज्यालो हुँ म

मलाई असह्य छ बन्दुक भुकेको पिडा

मलाई असह्य छ अकालमा मरेको च्याङवाको पिडा

ए जीवनको दु:ख,

शान्ति र करुणाका भोका छन्

मेरा बुद्धका खण्डित मूर्ति

अनि सेता परेवाहरु

र प्रेमका भोका छन्

मेरा इच्छा, आकंक्षा र प्रीतका नग्माहरु

त्यसैले,

वर्षौ देखिन मलाइ असह्य छ

मलाई असह्य छ बन्दुक भुकेको पिडा

मलाई असह्य छ अकालमा मरेको च्याङवाको पिडा

An old poem revisited.

Advertisements

नोट: यसलाई कथा नसम्झीदिनुहोला,आफ्नै परिवेशको सत्यघटना हो यो, काल्पनिक लागेमा छ्यामाप्रार्थी छु।” 

आज उसले कछ्या ८ मा जिल्लाका सबैलाई चक्मा दिई छ। बिहानै घरबाट फोन आएको थियो, त्यसको घरमा खुसिको रुवाबासि चलेको छ रे। उसको नाम बिनुषा हो तर सबैले बिनु-बिनु भन्दा बिनुनै बनाईदीए नामनै। राम्रि छे, बानिवेहोरा सबै चिरिच्याट्ट परेको छ, घरमा पनि सबै काममा हात बटाउँछे। नाम जति सानो र सुन्दर छ, त्यतिनै पीडादयी छ उसको रामकहानी।

DSCI0414

उसको बाउ, अन्तरे, अनी आमा अन्तरी, ५२ सालतिर होला, भागेर बिहे गरेका थिए। बाउ मगर अनी आमा छेत्री, बिहे पछी छुट्टिएर बसे घरनजिकै एउटा झुप्रो हालेर। बाउचाहिँ रोजगारि गरेर सबैको पेट पालिरहेको थियो, राम्ररीनै चलिरहेको थियो परिवार। ५४ सालमा कसैले नसोचेको घटना घट्यो। दिनभरी यौटा स्कुलमा कामगरेर राति घरबाहिर खाटमा पल्टिरहेको उसलाई राति प्रहरि ले पक्रेर लाग्यो। मुद्दा लगाइयो, गाउँमा कसैले सुइँको नपाएको (हँदै नभएको) डाका मुद्दा। माइधारमा डाका गरेको आारोप लाएका थिए, तर खै माइधारवासि ले थाहै पाएनछन कहाँ डाका लाग्यो भनेर। पछि बुझ्दै जाँदा कसैले उसलाई माओवादी भएको सुराकि दिएछ। काहीँ नपाएर माओवादी होस बिचारा कसैले पुरानो रिसिभी मजासंग झार्यो होलानै। एकवर्ष सम्म मुद्दा चलाएर भका नभका सबुत र साच्छी बटुलेर १० वर्षको लागि जेल चलान गर्यो टाउकाको मोल तोक्ने सरकारले।

सायद, उसको मामली भाइ थियो यौटा, सक्रिय कार्यकर्ता, त्यहि सम्झेर पक्रेको पनि हुनसक्छ। दुधेको मान्छे चन्द्रगडि पुर्याएपछि, घरमा दु:खको भूमरी सुरु भयो, एकजना थियो कामगरेर जुटाउने, समस्याको बाडी सुरु भयो। आमाले अरुको मा कामगरेर अनि बेलामौकामा सागपात र रक्सी बेचेर आमाछोरीको पेट पालीरहेका थिए। झन्डै ६ महिना पछि उसका हजुरबाउचाहीँले आमाछोरीलाइ नै बोलाए मूलगरमा, संगै बस्ने गरी। मोटामोटी राम्रै संग बितिरहेको थियो, तिनिहरुको जिवन। उता बाहुलाई चाहिँ खप्नैसंग यातना दिन्थे अर, म त सानै थिएँ, बाबा जानुहुन्थ्यो भेट्न, धेरैपटक।विचाराले छोरीको मुखनी हेर्न पाएको थिएन, झन्डै एकाध वर्षपछि आमा र छोरी भेट्न जाँदा रुवाबासी नै चलेको थियो रे।

माओवादी त थिएन, तर पनि सबैले माओवादी ठानेर पक्राउ परेको भनेपछि परिवारसंग हिमचिम बढाउन थाले रातो तालो भिरेर देश बदल्न हिड्नेहरुले, बदले कि नाहिँ हेरी हाल्यौ। तर अब गरिब निमुखा र हेपिएका हरुको आवाज हौँ भन्दै आएपछी, राज्यबाट प्रताडित अन्तरेकी बुढी अन्तरी पग्लि हाली, काखकी छोरी नभएकी भए, सक्रिए कार्यकर्तापनि हुन बेर थिएन, असक्रियनै भएपनि कार्यकर्ता चाहिँ भई। मुल गर पनि मुल घरभन्नु मात्रै थियो, एकजा अन्ग्रेजका लागि गोलि खाएर भारतिय सेनाको पेन्सन खाइरहेका बुढा हजुरबुवा, जिन्दगिभरी कहिले आफ्नो अनि कहिले अरुको काममा जोतिँदा अनि भाँडासंग माझिँदा-माझिँदै खिइएकि बुढि हजुरआमा, अनि एकजोडा लाटा बढाऊहरु, विचाराहरुलाई गनेपनि ठिक नगनेपनि ठिक। हुनत यौटा बाठो भाइ अनि बुहारी नी थिए तर ति परे बाठा, काठमान्डौबासी।  

झन्डै दुईवर्षकि थिइहोली बिनु त्यतिबेला। आमाभन्दा बढि हजुरबाउ संगै झुम्मिन्थि ऊ। सखारै हाम्रो घरमा चिया खान नआइ, न त नातिनी न त बुढा हजुरबाउको दिन सुरु हुन्थ्यो, मेरो हजुरबुवा भन्नुहुन्थ्यो, २६ सालदेखिको निरन्तरता हो अरे, साँद जोडिएका अनि त्योभन्दापनि बढि मन जोडिएका छिमेकिको, जेजस्तो सारोगारो परेनी बाटोकाटेर कहिल्यै गएनन रे,तिनि अर्थात पूर्वछाने बढाऊ। प्रसंग बदलिएछ, त्यतिबेला बिराटनगरमा ठूलो आमसभा थियो रे, माओवाद छादेर प्रचण्डपथी बनेकाहरुको, अन्तरी पनि जानेभइ त्यस सभामा। जानत गई तर दूइदीनसम्मनी अत्तोपत्तो केहि थाहभएन, आमसभामा गोलिचलेको सुनेका सबैको होसहवास उडेको थियो। सबैको मनचाहीँ २ भर्खर पुगेकि त्यहि बिनुको के हुने हो भनेर थियो। पछि खबर आयो, पुलिसले पक्डेको छ भन्ने, फेरि सुनियो ६ महिनाको लागि चन्द्रगडि चलानगर्यो भन्ने। दु:खि त भइयोनै तर एकमनले खुसिपनि लाग्यो, लोग्ने स्वास्निको फेरि भेट हुने भयो भनेर।

यसो उसो गर्दागर्दै ६ महिना बित्यो, आमा जेलबाट पनि छुटि, त्सपछि राम्ररिनै चलिरह्यो परिवार। हेर्दैजाँदा, बिनुपनि स्कुलजाने भइ। आफ्नै स्कुलमा कामगर्दै गर्दा अन्तरे पक्राउ परेको कारण धनबादुर सरले नि:शुल्क पढाइदिने घोषणा गरे बिनुलाई। पहिलो हुननसकेपनि दोस्रो, तेस्रो हुनेगर्थि सँधै। कछ्या एकमा पढ्थि त्यतिबेला त्यो, असारमा ग्यानेन्द्रको जन्मदिन पारेर उसको बाऊले आममाफि पाएछ। स्कुलबाट घरफरकेर दलानमा बसेकि थिई, बाउचाहिँ टपल्कियो, झुत्रो झोला अनि मैला लुगाहरुमा। अचम्मनै भन्नुपर्छ, ६ वर्षकि बिनु चिच्याइ, “ममि बाबा आउनुभयो!”। आश्चर्य र खुसि एकैसाथ हालालुछ भएर आयो त्यो घरमा, अनि गाऊँका सबैलाइ कुँडुल्यार ल्यायो,कहिल्यै नभेटिएका बाउछोरीको त्यो अनौठो सम्बन्ध देखेर।

माओवादी भनेर जेल परेको, आन्दोलनको चरम अवस्थामा छाडिएपछी, अब पछिलाग्न थाले जनसेना बढाउन लागेका झालेमालेहरु। हस्तरेखाजस्तो आफैँमा टाँसिएको गरिबी

प्रत्येक पल मरिरहेका तिनै सपनाहरूसँगै उसले विदेशजाने निर्णय गर्यो। गरीबको पुर्पुरोमा सुख कहाँ सजिलै आऊँछ। अरब पुगेको ऊ, सायद जेलको यातनाको कारणले होला, मेडिकलमा फेल भनेर फर्काइदियो। जग्गा धितो राखेर विदेश छिरेको उसको १ लाख रुपैयाँ पनि झिरिप्पै भयो। गरिबिको दिनहरु त अब सुरु हुने वाला थिए। बुहारी संग मेल नभएपछि फरकिए आफ्नै झुप्रोमा। अन्तरे रिक्सा खेप्न थाल्यो, अन्तरी तरकारी बेच्थि, वा भनौँ, गरीबिसंग सम्झौता गरे तिनवटैले। कहिले मकै त कहिले भात गर्दै, बिस्तारै ऋण पनि तिर्दै गए, अनि छोरी पनि पढाऊँदै। अलिअलि गर्दै दिन फर्के उसका पनि। खेत उकासेपछि के खाने भन्ने समस्याले पनि पिछा छाड्यो।

त्यहि दु:खमा हुर्केकि बिनु, आज ८ किलासमा सबैलाई उछिन्दै जिल्ला प्रथम भइ, हर्षको सिमा छैन म मा पनि आज। एकप्रकारले मेरि विद्यार्थी पनि, अनि सारा दु:ख-सुख नजिकैबाट निहालेको नाताले। हुनत यात्रा अझै बाँकि छ, तरपनि कुवाझैँ खोपिल्टा परेको
आँखामा हुर्किएको यौटा सपना सार्थक भएको छ, एउटा दरिलो झापड दिएकी छे बिनुले हाम्रो समकालिन समाजलाई।

  

फुलमायाँको दशैँ ।

परार साल मैले मुग्लानमा फुलमायालाई भेट्दा ‘‘यसपालिको दशैँ कस्तो भयो?’’ भनि सोधेँथे। उसले मलिन अनुहार लिएर भनि, “राम्रो लुगा लगाउने रहर त मेट्न सकिन, तर पनि पोख्रेली चामालको भात र स्वादीलो तरकारी मजासंग खाइयो।”

images

पोहोर साल, मैले फेरी उसलाई भेटेर,’’यसपालिको दशैँ कस्तो भयो?’’ भनि सोधेँथे। उसले मुस्कुराउँदै भनि, “यसपटकको दशैँमा त परदेशका दाइले मासुभात मजासंग खुवाए, राम्रो लुगा लगाउने रहर पनि पूरा गरिदिए, आंगमा केही गहना पनि हालिदिए…… बडो राम्रोसंग बित्यो यसपालिको दशैँ।”

यसपालि घुम्दै-फिर्दै बम्बई पुगेको थिएँ। बाटोमा रुमाल्लदै गर्दा, कसैले ईसारा गरेझैँ लाग्यो, नजिकदैँ गएँ, अनुहार परिचितझैँ लाग्दै गयो अझ बढी। मेरो मुखबाट अनायसै बोली फुस्कियो, “फुलमाया…?’” उसले रुँदै भनी, “दाइ यसपालीको दशैँ कस्तो भयो भनेर खै सोधेको त?”

मैले उसलाई त्यो प्रश्न राख्न जरुरि ठानिन, किनभन सबै उत्तर ती आँखाले दिइरहेक थिए।

चतुरेको खाना ।

सबैले चतुरे भन्ने गर्थे उसलाई, सायद अतिनै सोझो भएकैले होला। ऊ, उसकी आमा अनी ऊ मुनीका जम्ल्यहा बहिनिहरु बस्दथे पीपलबोटे खोलाको किनारैको यौटा झुप्रो मा। उसकी आमाले गिटि कुट्थी त्यहि त्यहि पिपलबोटे खोलाको  किनारमा, अनी त्यहि गिटि बेचेर भरेझैँ गरिन्थे चारवटै खोक्रा पेटहरु। बाउचाहिँ मुगलान पसेको थियो गोडातीनेक वर्षदेखि, कुनै खोजखबर थिएन त्यसको।

happy_5

यो पाली बिछिट्टैसंग पानी पर्यो, चतुरेकी आमाले गिटि कुट्न  जानै पाएकी थिइन कयौँ दिनदेखि। कामनगरेपछी पैसाको जोहो पनि नहुनेनै भयो, उता खोलाको भेलभन्दा ठूलो भेल उनिहरुको छानाबाट बगिरहेको थियो निरन्तर…. अविरल। चुलोमा भात-तरकारी बाट गिलोभात हुँदै माड पाकीरहेको थियो तर अब त त्यो पाक्ने परिस्थिति नी रहेन। तीन दीन भइसकेको थियो अन्नको एकगेडो नि नपरेको चारोटै भुँडीमा।

चतुरे, कहाँबाट टी.भी हेर्न भ्याएछ: गाडीले किचेर मान्छे मारेकाले १०,००० रुपैयाँ छ्यतिपूर्ति पाइने रे। विचरो, पेटले भित्र-भित्रै बिद्रोह गरिरहेको थियो.. ल हो नै त नी भनेर एउटा गाडीको तल छिरेछ। मर्न त मरेन तर एउटा हात भने कामनै नलाग।ने गरी कच्याककुचुक भयो। होसआएपछी सबैले सोधे, किन त्यसो गरेको भनेर। उसले उत्तर दियो, “मल्न, मलेर दशहजार लुपियाँ कमाउन, अनी म, बुहिनिहरु अनि आमालाई भात किल्न”

मौनताको अर्थ धेरै छ यसोधरा,

शब्दमा त अर्थ सीमित छ,

भान आँखामा लुकिरहेको छ,

कुनै बन्धनले बाँध्न सकेन उसलाई,

न नवजात पुत्रकै अनुहारले,

न दरबारले- न त पत्निको प्यारले।

तिमिले सोधेको कुरा सोध्नै सक्दैन कसैले,

किन भाग्यो ऊ सबैदेखि ?

के दरबारमा ग्यान सम्भव थिएन ?

बाधक थियो कि तिम्रो प्रेम?

कि त्यो शिशुको मुष्कान ?

उसको मौनतामा तिम्रो प्रश्नको उत्तर छ/छैन !

चिवर वस्त्रमा यतिखेर राजमहलको ढोकामा-

उभिएको छ यौटा भुतपूर्व राजकुमार,

माग्न आयो कि दिन आयो ऊ ?

कि केही बिर्सेको थियो र लिन आयो कि ?

शब्दमा त उत्तर छैन यसोधरा,

भेट्नै पर्थो र भेट्यौ तिमिलाई,

सोध्नै पर्थो र सोध्यौ तिमिले,

तर तिम्रो प्रश्नको उत्तर छैन यसोधरा

समय छ बलवान- समयमै छ सबैकुरा

आखिर तिमिले त्यो मौका पनि पायौ

कि राहुललाई एकैचोटि ढाल र तरवार देऊ

तिम्रो प्रश्नको तैपनि उत्तर छैन यसोधरा

यतिखेर बुद्ध पनि मौन छ,

काहिँ छैन, कसैसित छैन तिम्रो प्रश्नको जवाफ,

हेर्दै जाऊ- तिम्रो प्रश्न स्वयम मौन हुँदैछ ।

6

This poem described the meeting of Buddha and Yasodhara-Rahul after he returned to Kapilbastu after acheiving Bodhisattva.

When Buddha came back to Kapilvastu after attaining enlightenment, everybody went to pay homage to him except Yasodhara.  Buddha went to meet Yasodhara himself along with Sariputra, his disciple. After touching Buddha’s feet, Yasodhara asked him a very profound question, ‘Isn’t the truth that you attained under the Bodhi tree on the bank of Niranjana River present here? Couldn’t you have had that understanding here as well?’ This made Buddha speechless. This question reveals the depth of her understanding and intelligence.

Yasodhara didn’t stop her son Rahul when he wanted to become Buddha’s disciple, instead she asked Buddha to initiate her too. But as Buddha was not yet ready to accept women into his Sangha, she couldn’t become his disciple.  Later on, after the death of King Suddhodhan, Buddha’s stepmother, Prajapati Gautami shaved her head, dressed herself with an attire of a monk and asked Buddha to initiate her. Buddha hesitatingly initiated Gautami after listening to the strong advocacy of his disciple, Anand, who was in favor of accepting women into the Sangha.  This incident opened the opportunity for Yasodhara to take initiation from Buddha.
Buddhist literature keeps on mentioning the names of Buddha’s female disciples such as Visakha, Amrapali, Prajapati Gautami, Kahjutara and Krisha Gautami. But it seems that after Yasodhara’s initiation, Buddhist literature completely forgot the name of Yasodhara. In the Sangha, Yasodhara never demanded acknowledgement for being Buddha’s wife rather she lived a very simple life. In the ashram, she washed dishes, swept the floor and nursed the sick ones. Her son Rahul had already attained Arhatwa and was one of the main Acharyas among Buddha’s ten Gandharvas. Yasodhara, the wife of an enlightened master and the mother of an Acharya, never asked for any important position and chose to live anonymously. It is absolutely admirable that she completely dissolved herself into the Buddha Sangha.

At the age of 78, on the same full moon day of Baisakh Purnima, Yasodhara’s last conversation with her beloved in the Benuban of Rajgrihi is poignant to the core. She requested Buddha, ‘Now I am old, and my body is tired. I have respectfully fulfilled my duties as the Koili princess, Shakya crown-princess and a disciple of the Buddha Sangha. I have remembered my past lives. I served you with immense love and trust in one form or another in many earlier lives. In this life you accepted me as your wife and gave me a son and later guided me as my master till I attained enlightenment. Now I have no desires left. With your permission I want to leave my body. Please forgive me if I have done anything wrong to you or the Buddha Sangha.’ After saying this she encircled Buddha three times, went to her hut and burnt a lamp for Buddha with love. She bowed down to him from within her heart and left her body in peace.
link

उनिहरु ले भने,

खै कुन ढुङ्गामा अनि मुर्तिमा ईश्वर भेटिन्छ अरे,

उनिहरु ले भने हामी हिन्दु, ऊ त्यो ख्रिष्टियन,

अनि त्यो चाहिँ मुसलमान अरे,

फेरी भने, हामी ब्राम्हण, त्यो अछुत-

अनि तिनिहरू चाहिँ म्लेच्छ अरे।

मैले ढुङ्गा पुज्न रुचाँइन,

मैले मान्छे – मान्छेमा विभेद गर्न जानिँन,

मैले ईश्वरलाई कुनै नाम दिन सकिनँ-

यसैकारण,

मलाई बहुलाएको आरोप लगाइयो ।

 

उनिहरु ले शीवलाई सर्वशक्तिमान मात्र देखे,

मैले शीवलाई भाङ्ग-धतुरो खानेपनि देखेँ,

उनिहरु ले विष्णुलाई पालक मात्र देखे,

मैले व्रिन्दालाई गरेको छल पनि देखेँ,

उनिहरु ले रामलाई आदर्श-न्यायी मात्र देखे,

मैले सीतामाथी भएको अन्याय पनि देखेँ,

उनिहरु ले कृष्णलाई आदर्श-पूरुष बनाए,

मैले कृष्णको छल-कपट पनि देखेँ,

मैले भनेँ- कृष्ण ‘क्याशानोभा’ थियो,

उताबाट फ्याट्ट प्रतिउत्तर आयो-

तँ बहुला होस ।

 

मैले ईश्वर एउटै हो-साझा हो भनेँ,

उनिहरु ले अनगिन्ति नाम दिसकेका रहेछन्,

मैले भने मानवसेवा परमधर्म हो,

उनिहरूका ढुङ्गा अनि मुर्तिहरू टड्कारो रहेछन,

उनिहरूको एष्ट्रेझैँ फुस्रो ओठहरूबाट आवाज निस्कियो,

तँ वंशको कलंक होस- तँ बहुला होस,

अनि पाप-पूण्यका पुराना काहनी सुनाइए,

ती काहनीमा भीष्म- अभीमन्यू थिएनन्

न त एकलब्य-रावण नै थिए ।

 

हो म बहुला हुँ,

मलाई तिम्रो वैकुण्ठ जानु छैन,

मेरो ‘युटोपिया’ यसै धरतीमा छ,

ती निर्दोष कलिला ओठहरूमा हाँसो हेरेका छौ?

मेरो ईश्वर त्यही हो-आर्शिवाद त्यही हो,

एक मूँठी गाँसका लागि लडीरहेका को-

पेट भर्न सक्दा- मेरो स्वर्ग पनि त्यही हो ।

मलाई ऋचाहरुले पेट अनी पञ्चामृतले तिर्खा मेट्नु छैन,

अरूले छोएको खाएर नर्क जाने डर पनि ममा छैन् ।

मलाई मन्दिर बनाएर वैकुण्ठमा बस्ने रहर छैन

म पाठषाला बानाएर पीषाच हुन तयार छु ।

चाहे जेसुकै उपमा किन नदिउन,

अहँ-

म बाहिर उभिएको त्यो अशाहयलाई लात्ति मारेर

त्यो ढुङ्गोमा म दुध चढाउन सक्दिन ।

74834_1629836302036_1120464657_31766612_8308840_a[1]

The god lies inside and the helpless lies outside-

when will we be able to distinguish what Humanity!